Παρεκκλήσιο των Αγίων Αναργύρων Κοσμά και Δαμιανού – Μοναγρούλλι
Το παρεκκλήσιο των Αγίων Αναργύρων Κοσμά και Δαμιανού στο Μοναγρούλλι αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά δείγματα της αγροτικής θρησκευτικής αρχιτεκτονικής της κυπριακής υπαίθρου. Βρίσκεται ανατολικά του οικισμού, σε μια περιοχή όπου η γη καλλιεργείται αδιάλειπτα εδώ και αιώνες, ανάμεσα σε χαμηλούς λόφους και παλαιούς χωματόδρομους που συνέδεαν το χωριό με το Πεντάκωμο και τις παράκτιες ζώνες της Λεμεσού. Η πρόσβαση στο εξωκλήσι γίνεται μέσω του παλιού δρόμου Λεμεσού–Λάρνακας, ακολουθώντας μια μικρή παράκαμψη και στη συνέχεια έναν αγροτικό δρόμο περίπου ενάμιση χιλιομέτρου. Η θέση του, ελαφρώς υπερυψωμένη και απομονωμένη, αντανακλά τον παραδοσιακό τρόπο με τον οποίο οι κάτοικοι της κυπριακής υπαίθρου έχτιζαν μικρούς ναούς σε σημεία που συνδύαζαν την ησυχία, την καθημερινή εργασία και την ανάγκη για προσευχή.
Το Μοναγρούλλι είναι οικισμός με βαθιές ιστορικές ρίζες, πιθανότατα από τη βυζαντινή περίοδο. Η ονομασία του παραπέμπει σε απομονωμένο αγρόκτημα, κάτι που ταιριάζει με την εικόνα ενός χωριού που αναπτύχθηκε γύρω από μικρές καλλιεργήσιμες εκτάσεις και αγροτικές μονάδες. Η παρουσία της ιστορικής Μονής Αγίου Γεωργίου του Αλαμάνου στην ευρύτερη περιοχή επηρέασε σημαντικά την πνευματική ζωή των κατοίκων, ενώ η ύπαρξη τριών εξωκλησιών γύρω από τον οικισμό – των Αγίων Αναργύρων, της Αγίας Παρασκευής και της Αγίας Μαρίνας – μαρτυρεί μια μακραίωνη παράδοση λαϊκής ευσέβειας.
Οι Άγιοι Κοσμάς και Δαμιανός εξ Ασίας τιμώνται ιδιαίτερα στην Κύπρο από τα πρώτα χριστιανικά χρόνια. Η φήμη τους ως ιατρών που πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους χωρίς αμοιβή, «ἀναργύρως», τους κατέστησε προστάτες των ασθενών, των παιδιών και των ζώων. Στην κυπριακή παράδοση, τα εξωκλήσια αφιερωμένα στους Αναργύρους συνδέονται συχνά με θεραπευτικές παρακλήσεις, τάματα και ευλογίες για την υγεία των ανθρώπων και την καρποφορία της γης. Η ύπαρξη ενός τέτοιου παρεκκλησίου στο Μοναγρούλλι εντάσσεται σε αυτό το ευρύτερο πλέγμα λατρευτικών συνηθειών, υποδηλώνοντας ότι η κοινότητα το θεωρούσε σημείο προστασίας και ευλογίας.
Αν και δεν υπάρχουν επίσημες χρονολογήσεις για την ανέγερση του παρεκκλησίου, η αρχιτεκτονική του φαίνεται να ακολουθεί τον τύπο των μονόκλιτων αγροτικών ναΐσκων που συναντώνται σε όλη την Κύπρο από τον 18ο έως τον 19ο αιώνα. Η λιτή πέτρινη τοιχοποιία, η ξύλινη στέγη με κεραμίδια και η μικρή ημικυκλική αψίδα αποτελούν χαρακτηριστικά αυτού του τύπου ναού, ο οποίος χτιζόταν συνήθως από οικογένειες ή ομάδες κατοίκων ως τάμα ή ως σημείο προσευχής κατά την εργασία στα χωράφια. Το εσωτερικό του ναού αγιογραφήθηκε το 2023 με εικόνες νεότερης περιόδου, όπως συμβαίνει με τα περισσότερα αγροτικά εξωκλήσια της Κύπρου.
Για την κοινότητα του Μοναγρουλλίου, το παρεκκλήσιο των Αγίων Αναργύρων υπήρξε και παραμένει σημείο πνευματικής αναφοράς. Εκεί τελούνταν παρακλήσεις για υγεία, τάματα και μικρές τοπικές πανηγύρεις, ιδιαίτερα την 1η Νοεμβρίου, ημέρα μνήμης των Αγίων Αναργύρων εξ Ασίας. Η παρουσία του ναού, μέσα στη γαλήνη της φύσης, προσφέρει έναν χώρο ηρεμίας και περισυλλογής, διατηρώντας ζωντανή μια παράδοση που συνδέει την πίστη με την καθημερινή ζωή των κατοίκων.
Παρότι μικρό και λιτό, το παρεκκλήσιο αποτελεί πολύτιμο κομμάτι της εκκλησιαστικής και λαϊκής κληρονομιάς της περιοχής. Η ιστορική του σημασία δεν βρίσκεται μόνο στην αρχιτεκτονική του ή στη χρονολόγησή του, αλλά κυρίως στη σχέση του με την κοινότητα που το περιβάλλει. Είναι ένας τόπος που μαρτυρεί τη συνέχεια της πίστης, την αξία της παράδοσης και τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι της κυπριακής υπαίθρου ενσωμάτωναν το ιερό στην καθημερινότητά τους.
